घटस्थापनेपासून गुणस्थापनेपर्यंत…
विद्यारूपेण संस्थिता : शिकण्याचा जागर, मानवतेचा आधार
नवरात्र म्हणजे आदिशक्तीचा उत्सव आणि तिच्या विविध रूपांच्या आराधनेचा सोहळा! ‘या देवी सर्वभूतेषु…’ हा मंत्र देवीच्या सर्वव्यापी स्वरूपाची जाणीव करून देतो. देवीची ही रूपे पूजेपुरती मर्यादित नसून, ती मानवी जीवनाला दिशा देणाऱ्या गुणांचे प्रतीक आहेत. या नवरात्रीत देवीच्या रूपांचे स्मरण करताना, तिच्यातील गुणांचा आपल्या जगण्यातही जागर करू या. घटस्थापनेबरोबरच मनात सद्गुणांची स्थापना करून, विचारांतून आणि कृतींतून मानवतेची उपासना करू या.
“या देवी सर्वभूतेषु विद्यारूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै, नमस्तस्यै, नमस्तस्यै नमो नमः॥”
या मंत्रात एक सुंदर विचार दडलेला आहे—देवी विद्यारूपाने सर्वभूतांमध्ये स्थित आहे. म्हणजेच, शिकण्याची क्षमता आणि अनुभवातून समृद्ध होण्याची शक्यता एखाद्या व्यक्तीपुरती, वर्गापुरती किंवा वयापुरती मर्यादित नाही. प्रत्येक व्यक्तीकडे काही ना काही शिकण्यासारखे असते आणि प्रत्येक अनुभव आपल्याला नवी जाणीव देऊ शकतो. या विद्यारूप शक्तीला ओळखणे, तिचा आदर करणे आणि तिला आपल्या जीवनात जागा देणे, हीच या मंत्राची व्यावहारिक अनुभूती आहे.
विद्या म्हटले की आपल्याला शाळा, पुस्तके, परीक्षा, गुण आणि पदव्या आठवतात. शिक्षणाच्या या साधनांचे महत्त्व नक्कीच आहे; पण शिकणे एवढ्यापुरते मर्यादित नाही. आई-वडिलांकडून आपण नात्यांची जपणूक शिकतो, शिक्षकांकडून विषय समजून घेतो, समाजात राहून सहजीवनाचे धडे घेतो आणि निसर्गाकडून निरीक्षणाची दृष्टी मिळवतो. बालपणापासून वृद्धत्वापर्यंत आयुष्य आपल्याला काही ना काही शिकवत असते. प्रश्न एवढाच की, आपण शिकण्यासाठी मन खुले ठेवतो का?
आपली पाच ज्ञानेंद्रिये या शिकण्याच्या प्रवासातील महत्त्वाची साधने आहेत. डोळ्यांनी बारकाईने पाहणे, कानांनी लक्षपूर्वक ऐकणे, गंध आणि चव यांतील फरक जाणणे, स्पर्शातून अनुभव घेणे—या प्रत्येक कृतीतून आपण जग समजून घेत असतो. मात्र केवळ पाहणे किंवा ऐकणे म्हणजे शिकणे नव्हे. त्या अनुभवातून काय समजले, काय बदलले आणि पुढे काय करता येईल, याचा विचार केला की अनुभवाचे रूपांतर शिकण्यात होते.
एखादा शेतकरी ढग, वाऱ्याची दिशा, जमिनीतील ओल आणि पिकांची स्थिती पाहून निर्णय घेतो. एखादी आजी पदार्थाचा रंग, सुगंध आणि चव यांवरून स्वयंपाकातील बदल ओळखते. एखादा तरुण अनुभवी कारागिराचे काम पाहून नवे कौशल्य आत्मसात करतो. त्यांच्या शिकण्याची पद्धत वेगळी असली, तरी प्रत्येकाच्या अनुभवात विद्यारूप शक्तीची अभिव्यक्ती दिसते. म्हणूनच शिकण्याची संधी केवळ वर्गात नसते; ती आपल्या आजूबाजूला सर्वत्र असते.
मग विद्या आणि ज्ञान यात फरक काय? हे दोन्ही शब्द परस्परांशी जोडलेले आहेत. विद्या आपल्याला विषय शिकण्याची साधने आणि कौशल्ये देते; ज्ञान त्या शिकण्याचा अर्थ समजून घेऊन योग्य निर्णय घेण्यास मदत करते. शेतीची आधुनिक तंत्रे शिकणे ही विद्या; पण जमिनीचा पोत, हवामान आणि पिकांची गरज लक्षात घेऊन त्यांचा योग्य वापर करणे, हे ज्ञानाचे उदाहरण आहे. शिकलेली गोष्ट समजून घेणे आणि ती परिस्थितीनुसार वापरता येणे, यांतूनच शिक्षणाला अर्थ प्राप्त होतो.
आपण मंत्रात ‘विद्यारूपेण संस्थिता’ असे म्हणतो, तेव्हा या विद्येचा आदर करण्याची भावना व्यक्त करतो. हा आदर केवळ पुस्तकांना नमस्कार करण्यात किंवा परीक्षेत चांगले गुण मिळवण्यात नाही. तो प्रश्न विचारण्याच्या धैर्यात, चूक मान्य करण्याच्या प्रामाणिकपणात, नव्याने शिकण्याच्या तयारीत आणि दुसऱ्याच्या अनुभवाचा आदर करण्यातही दिसतो. ‘सर्वभूतेषु’ हा शब्द आपल्याला आणखी एक महत्त्वाची जाणीव करून देतो—आपल्याला प्रत्येकाकडून काहीतरी शिकता येऊ शकते. वय, पद, संपत्ती किंवा सामाजिक स्थान यांवरून एखाद्याच्या अनुभवाचे मोल ठरत नाही.
पण शिकणे आणि समजून घेणे यांचा अंतिम उपयोग काय? तो केवळ स्वतःची प्रगती साधण्यात संपत नाही. डॉक्टरचे ज्ञान रुग्णाला उपचार देताना, शिक्षकाचे ज्ञान विद्यार्थ्यांचे भविष्य घडवताना आणि एखाद्या कुशल व्यक्तीचे मार्गदर्शन दुसऱ्याला स्वावलंबी बनवताना समाजाच्या उपयोगी पडते. दुसऱ्याची अडचण समजून घेणे, त्याला सन्मानाने मदत करणे आणि आपल्या कौशल्याचा उपयोग इतरांचे जीवन सुलभ करण्यासाठी करणे, ही ज्ञानाची मानवतापूर्ण अभिव्यक्ती आहे.
विद्या आपल्याला शिकायला शिकवते, ज्ञान आपल्याला समजायला मदत करते आणि मानवता त्या समजेचा उपयोग दुसऱ्याच्या भल्यासाठी करायला शिकवते. ज्ञानाचा उपयोग माणसांना कमी लेखण्यासाठी नव्हे, तर त्यांना समजून घेण्यासाठी; भेद वाढवण्यासाठी नव्हे, तर परस्परांना जोडण्यासाठी झाला, तरच त्या ज्ञानाला व्यापक अर्थ प्राप्त होतो. अशा वेळी मंत्रातील वंदना केवळ शब्दांत राहत नाही; ती आपल्या वर्तनातून व्यक्त होते.
नवरात्रीची सांगता विजयादशमी अर्थात दसऱ्याने होते. बालपणी दसऱ्याच्या दिवशी आम्ही दगडी पाटी कोळशाने घासून स्वच्छ करायचो. त्या पाटीवर सरस्वतीची चित्रे काढून पाटीपूजन करायचो आणि विद्येच्या देवतेला वंदन करायचो. त्या वेळी या परंपरेचा अर्थ कितपत समजत होता, हे सांगता येणार नाही; पण आज जाणवते की, त्या कृतीतून विद्येविषयीचा आदर आणि शिकण्याची ओढ मनात रुजत होती. सरस्वतीचे रूप हे विद्येच्या या पूजनीय भावनेचे परिचित प्रतीक आहे; मात्र ‘विद्यारूपेण संस्थिता’ या मंत्राचा आशय त्याहून व्यापक आहे—विद्या जिथे शिकण्याची जिज्ञासा जागवते, समज वाढवते आणि जीवनाला दिशा देते, तिथे त्या शक्तीचा अनुभव घेता येतो.
या नवरात्रीत सरस्वतीच्या पूजनाबरोबरच एक संकल्प करू या—दररोज काहीतरी नवे शिकूया, दुसऱ्याचे म्हणणे लक्षपूर्वक ऐकू या, अनुभवांतून स्वतःला घडवू या आणि आपल्या ज्ञानाचा उपयोग इतरांच्या भल्यासाठी करू या. आपल्याला जे माहीत आहे ते इतरांपर्यंत पोहोचवू या; जे माहीत नाही ते शिकण्याची नम्रता ठेवू या. प्रत्येक व्यक्तीकडे शिकण्यासारखे काहीतरी आहे, ही जाणीव जपू या.
‘नमस्तस्यै, नमस्तस्यै, नमस्तस्यै नमो नमः’—ही वंदना मग केवळ मुखातून उच्चारलेला मंत्र न राहता, शिकण्याप्रती आदर, ज्ञानाप्रती नम्रता आणि माणसांप्रती संवेदनशीलता व्यक्त करणारे जीवनमूल्य बनेल. कारण विद्यारूपातील देवीला खरे वंदन तेव्हाच घडते, जेव्हा आपण शिकतो, समजून घेतो आणि त्या समजेचा उपयोग मानवतेच्या कल्याणासाठी करतो. हाच ‘घटस्थापनेपासून गुणस्थापनेपर्यंत’च्या प्रवासातील विद्यारूपाचा जागर!
.jpg)
