नवरात्र : मानवतेचा जागर

घटस्थापनेपासून गुणस्थापनेपर्यंत…

क्षुधारूपेण संस्थिता : क्षुधेचा जागर, संवेदनशीलतेचा स्वीकार!

नवरात्र म्हणजे आदिशक्तीच्या विविध रूपांची आराधना! देवीची ही रूपे मानवी जीवनाला दिशा देणाऱ्या गुणांचे प्रतीक आहेत. या नवरात्रीत देवीच्या उपासनेसोबत तिच्यातील गुणांचा आपल्या जगण्यातही जागर करूया.

“या देवी सर्वभूतेषु क्षुधारूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥”

अर्थ : सर्व प्राणिमात्रांच्या ठायी क्षुधेच्या म्हणजेच भुकेच्या रूपाने स्थित असलेल्या देवीला वारंवार नमस्कार!

भूक म्हटली की सर्वप्रथम आठवते ती अन्नाची. पण क्षुधेचा अर्थ एवढाच मर्यादित नाही. ज्ञानाची ओढ, प्रेमाची आस आणि काहीतरी साध्य करण्याची प्रेरणाही भुकेच्या वेगवेगळ्या रूपांतून व्यक्त होते. हीच भूक आपल्याला पुढे नेते; पण कधी ती गरजेपलीकडची हाव बनते.

मग देवीच्या क्षुधारूपाची आराधना करताना आपण कोणता गुण आपल्या जगण्यात रुजवायचा? दुसऱ्याच्या भुकेची जाणीव, आपल्या इच्छांवर संयम आणि समाधानाचा शोध!

अन्नपूर्णेचा आशीर्वाद : अन्नाचा सन्मान!

आपल्या संस्कृतीत लग्नानंतर नव्या नात्याने घरात प्रवेश करणाऱ्या नववधूला लक्ष्मीचे रूप मानले जाते. काही परंपरांत तिचे अन्नपूर्णेच्या रूपाशीही नाते जोडले जाते. या प्रतीकाचा व्यापक अर्थ असा घेता येईल की, घरातील अन्न, समृद्धी आणि समाधान हे सर्वांच्या सहभागातून फुलते. अन्न बनवणे, वाढणे, त्याचा सन्मान करणे आणि गरजूंपर्यंत ते पोहोचवणे ही संपूर्ण कुटुंबाची सामायिक जबाबदारी आहे.

अन्नपूर्णेचा खरा आशीर्वाद म्हणजे घरात अन्नासोबत प्रेम नांदणे, अन्नाचा अपव्यय टळणे आणि आपल्या दारी आलेला कोणीही उपाशी परत जाऊ नये, अशी संवेदनशीलता मनात रुजणे.

आज आपण आवडीचे पदार्थ सहज मागवतो, समारंभांत अनेक पदार्थांचा आस्वाद घेतो; तरीही अनेकांना पुरेसे अन्न मिळत नाही. कुठे अन्न वाया जाते, तर कुठे एखादे मूल भुकेपोटी अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करू शकत नाही.

अशा वेळी देवीच्या क्षुधारूपाचे स्मरण आपल्याला एक साधा, पण महत्त्वाचा संस्कार शिकवते—ताटात अन्न घेताना त्यामागील श्रमांची जाणीव ठेवणे, गरजेपुरतेच वाढून घेणे आणि शक्य असेल तेव्हा गरजूंच्या भुकेची काळजी घेणे.

भुकेचे दुसरे रूप : अतृप्त मन!

पोटाची भूक भागते; पण मनाची भूक कधी संपतच नाही. अधिक पैसा, प्रतिष्ठा, प्रसिद्धी आणि समाजमाध्यमांवर अधिक लाईक्स मिळवण्याची धडपड सुरू राहते.

आपण एखादे चांगले काम करतो, तेव्हा त्यातून मिळणारे समाधान महत्त्वाचे असते की त्याचे किती कौतुक झाले, हे? आपल्या कृतीमुळे दुसऱ्याच्या आयुष्यात आनंद निर्माण झाला, याचा आनंद मोठा की आपल्याला किती प्रसिद्धी मिळाली, याची उत्सुकता? कौतुकाची अपेक्षा असणे चुकीचे नाही; प्रगतीची आकांक्षाही आवश्यक आहे. पण या धावपळीत मनातील समाधान हरवले, तर कितीही मिळवले तरी कमीच वाटते.

समाधान म्हणजे प्रयत्न सोडणे नव्हे; तर अधिक मिळवण्याच्या ध्यासात जे मिळाले आहे त्याची कदर करणे.

देवीच्या क्षुधारूपाचे स्मरण करताना स्वतःला विचारूया—माझ्या इच्छा मला समृद्ध करत आहेत की सतत अतृप्त ठेवत आहेत?

ज्ञानाची आणि प्रेमाची भूक!

नवे काही शिकण्याची, स्वतःला सुधारण्याची आणि जग समजून घेण्याची ओढ माणसाला समृद्ध करते. त्याचप्रमाणे प्रेम, आपुलकी आणि संवाद यांची गरज प्रत्येकाला असते.

एखाद्या ज्येष्ठ व्यक्तीला आपल्या दोन शब्दांची, विद्यार्थ्याला प्रोत्साहनाची, तर निराश माणसाला शांतपणे ऐकून घेणाऱ्या व्यक्तीची गरज असू शकते. अशा वेळी मनापासून दिलेला वेळ आणि आपुलकी मोलाची ठरते.

प्रत्येक भूक अन्नाने भागत नाही. काही भुका ज्ञानाने, काही प्रेमाने, तर काही दुसऱ्याचे दुःख समजून घेण्याने भागतात. म्हणूनच क्षुधारूपिणी देवीचे स्मरण करताना केवळ आपल्या इच्छा पूर्ण होण्यासाठी नव्हे, तर दुसऱ्याच्या गरजा ओळखणारे संवेदनशील मन मिळावे, अशी प्रार्थना करूया.

क्षुधेचा जागर, संवेदनशीलतेचा स्वीकार!

नवरात्रीतील देवीची आराधना पूजेपुरती मर्यादित न राहता आपल्या वागण्यातून व्यक्त व्हावी. या क्षुधारूपातून आपण अन्नाचा सन्मान, मनातील हावेवर संयम आणि ज्ञान-प्रेमाची ओढ जिवंत ठेवण्याची प्रेरणा घेऊ शकतो.

या नवरात्रीत स्वतःला तीन प्रश्न विचारूया—

• माझ्या ताटातील अन्नाचा आणि त्यामागील श्रमांचा मी सन्मान करतो का?
• माझ्या इच्छा आणि हाव यांतील फरक मला ओळखता येतो का?
• माझ्या कृतींमुळे कोणाच्या आयुष्यात समाधान किंवा आनंदाची भर पडते का?

या प्रश्नांची प्रामाणिक उत्तरे शोधणे आणि त्यानुसार आपल्या आचरणात बदल घडवणे, हीच देवीच्या गुणांची खरी स्थापना!

हाच नवरात्रीचा खरा जागर—अन्नाचा सन्मान करण्याचा, भुकेल्याची भूक जाणण्याचा, मनातील अतृप्ती ओळखण्याचा आणि ज्ञान-प्रेमाची भूक जिवंत ठेवण्याचा!

देवीच्या चरणी प्रार्थना—

“हे क्षुधारूपिणी माते, आमच्या जीवनात अन्नाची समृद्धी, मनात समाधान, विचारांत ज्ञानाची ओढ आणि कृतींत दुसऱ्याच्या भुकेची जाणीव ठेवणारी संवेदनशीलता नांदू दे!”

॥ जय माता दी! ॥

गिरीश कुळकर्णी