नवरात्र : मानवतेचा जागर

घटस्थापनेपासून गुणस्थापनेपर्यंत…

तुष्टीरूपेण संस्थिता : समाधानाचा स्वीकार, आनंदाचा जागर! 

नवरात्र म्हणजे आदिशक्तीच्या विविध रूपांची आराधना! देवीची ही रूपे मानवी जीवनाला दिशा देणाऱ्या गुणांचे प्रतीक आहेत. या नवरात्रीत देवीच्या उपासनेसह तिच्यातील गुणांचाही आपल्या आचरणात जागर करूया.

या देवी सर्वभूतेषु तुष्टीरूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥

अर्थ : सर्व प्राणिमात्रांच्या ठायी तुष्टी अर्थात समाधानाच्या रूपाने वास करणाऱ्या देवीला वारंवार नमस्कार!

तुष्टी म्हणजे नेमके काय?

आपण आयुष्यभर कशाच्या शोधात असतो? अधिक पैसा, मोठे घर, प्रतिष्ठा, यश की मनःशांती? एखादे ध्येय साध्य झाले की आनंद होतो; पण काही काळातच मन नव्या ध्येयाकडे वळते. काल जे स्वप्न होते, ते आज वास्तव बनते आणि उद्या त्यापेक्षा अधिक काही मिळवण्याची इच्छा निर्माण होते.

या धडपडीत एक प्रश्न मात्र मागे पडतो—जे मिळवण्यासाठी आपण इतके प्रयत्न केले, त्याचा आनंद आपण मनापासून घेतो आहोत का? तुष्टी म्हणजे इच्छा आणि महत्त्वाकांक्षा सोडून देणे नव्हे. जे मिळाले आहे त्याचे मोल जाणणे, वर्तमानातील आनंद अनुभवणे आणि पुढील ध्येयांसाठी सकारात्मकतेने प्रयत्न करत राहणे म्हणजे तुष्टी.

तुष्टी म्हणजे प्रगतीला पूर्णविराम नव्हे; तर प्रगतीच्या प्रवासात समाधानाची सोबत!

तुलना नव्हे, स्वतःच्या प्रवासाचे भान!

दुसऱ्याचे यश पाहून प्रेरणा मिळणे स्वाभाविक आहे; पण त्याच्याशी तुलना करताना स्वतःच्या आयुष्याचे मोल कमी करणे योग्य नाही. प्रत्येकाचा प्रवास, परिस्थिती, संधी आणि संघर्ष वेगळे असतात. त्यामुळे दुसऱ्याच्या यशाच्या मापाने स्वतःच्या आनंदाचे मूल्यमापन करता येत नाही.

आपल्याकडे काय नाही, याचा विचार करताना आपल्याकडे काय आहे, हेही पाहायला हवे. कुटुंबाचे प्रेम, मित्रांची साथ, आरोग्य, ज्ञान, अनुभव आणि आपल्यासाठी उघडलेल्या संधी—या सगळ्यांचे मोल अनेकदा त्यांची उणीव भासेपर्यंत लक्षात येत नाही. दुसऱ्याच्या प्रगतीतून प्रेरणा घेऊया; पण स्वतःच्या क्षमतेवरचा विश्वास गमावू नये. आपल्या कालच्या वाटचालीपेक्षा आज एक पाऊल पुढे टाकण्याचा प्रयत्न करत राहू.

दुसऱ्यापेक्षा मोठे होण्याच्या धडपडीपेक्षा, कालच्या स्वतःपेक्षा अधिक चांगले होण्याचा प्रयत्न समाधानाचा मार्ग खुला करतो.

छोट्या गोष्टींमधला मोठा आनंद

सकाळचा सूर्य, पावसाच्या सरी, पक्ष्यांचा किलबिलाट, कुटुंबासोबतचा निवांत क्षण, मित्राशी झालेला मनमोकळा संवाद किंवा एखाद्याच्या चेहऱ्यावर उमटलेले हसू—आनंदाचे कितीतरी क्षण आपल्या आसपास असतात.

मात्र, पुढच्या कामाची घाई, उद्याची चिंता आणि सतत काहीतरी मिळवण्याची धडपड यांत आपण वर्तमानातील आनंद अनुभवायचे विसरतो. आजपासून एका छोट्या गोष्टीची सवय लावू या. दिवस संपताना स्वतःला तीन प्रश्न विचारूया—

• आज कोणत्या गोष्टीने मला आनंद दिला?
• आज कोणत्या व्यक्तीबद्दल मला कृतज्ञता वाटली?
• आज माझ्या कृतीमुळे कोणाच्या चेहऱ्यावर हसू उमटले?

या प्रश्नांची उत्तरे शोधताना आनंद हा नेहमी मोठ्या उपलब्धीतच असतो असे नाही, याची जाणीव होईल.

आनंदासाठी आयुष्य बदलण्याची वाट पाहू नका; आयुष्यातील आनंदाचे क्षण ओळखायला शिका!

समाधानातून संवेदनशीलतेकडे

तुष्टी म्हणजे केवळ स्वतःच्या आयुष्यात समाधानी राहणे नव्हे; तर आपल्या वाट्याला आलेल्या चांगल्या गोष्टींचा उपयोग इतरांच्या जीवनातही आनंद निर्माण करण्यासाठी करणे.

आपल्याकडे ज्ञान असेल तर ते दुसऱ्याला शिकवू या. वेळ असेल तर एकाकी व्यक्तीला देऊ या. अनुभव असेल तर योग्य मार्गदर्शन करू या. शक्य असेल तेव्हा गरजू व्यक्तीला मदतीचा हात देऊया. कधी एखाद्याचे म्हणणे शांतपणे ऐकून घेणे किंवा प्रेमाचे दोन शब्द बोलणेही मोठा आधार ठरू शकते.

आपल्याला जे लाभले आहे, त्याबद्दल कृतज्ञ राहणे म्हणजे दुसऱ्याच्या अडचणींकडे दुर्लक्ष करणे नव्हे. स्वतःच्या सुखात समाधानी असतानाच समाजातील दुःख, अन्याय आणि अभाव यांबद्दल संवेदनशील राहणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.

आपल्या आनंदात दुसऱ्याला सहभागी करून घेता आले आणि आपल्या कृतीतून दुसऱ्याच्या आयुष्यात आनंद फुलवता आला, तरच तुष्टीला मानवतेचा स्पर्श मिळतो!

महत्त्वाकांक्षा असावी, असमाधान नको!

समाधानाचा अर्थ परिस्थितीशी तडजोड करणे किंवा प्रयत्न सोडून देणे असा नाही. विद्यार्थ्याने अधिक चांगले शिकावे, व्यावसायिकाने प्रगती करावी, कलाकाराने अधिक सुंदर निर्मिती करावी आणि प्रत्येकाने स्वतःतील क्षमता विकसित करावी.

मात्र, यश मिळाले तरच आपण आनंदी होऊ, अशी अट स्वतःसमोर ठेवू नये. ध्येय गाठण्यासाठी प्रयत्न करताना त्या प्रवासात मिळणारे अनुभव, शिकवण आणि छोटी यशे यांचाही आनंद घ्यावा.

महत्त्वाकांक्षा आपल्याला पुढे जाण्याची प्रेरणा देते; तुष्टी त्या प्रवासात आनंदाने जगण्याची दृष्टी देते.

या दोन्हींचा समतोल साधता आला, तर यश मिळाल्यावर आनंद होईलच; पण त्या दिशेने टाकलेल्या प्रत्येक प्रामाणिक पावलातही समाधान मिळेल.

तुष्टीचा जागर : आजपासून, स्वतःपासून!

देवीच्या तुष्टीरूपाची आराधना करताना स्वतःच्या जगण्यात काही छोटे बदल घडवून पाहू या. आपल्याला मदत करणाऱ्या व्यक्तीचे मनापासून आभार मानू या. दुसऱ्याच्या यशाचे कौतुक करू या. कुटुंबासाठी थोडा निवांत वेळ काढू या. आपल्याकडे असलेल्या ज्ञानाचा, वेळेचा किंवा साधनांचा काही भाग दुसऱ्याच्या उपयोगी आणू या आणि दिवसातून किमान एकदा तरी स्वतःला विचारू या—आज माझ्यामुळे कोणाच्या आयुष्यात थोडासा आनंद वाढला?

या प्रश्नाचे उत्तर शोधताना आपल्या जगण्याला नवी दिशा मिळू शकते. कारण समाधान ही केवळ मनाची अवस्था नाही; ते आपल्या विचारांतून आणि कृतीतून अधिक अर्थपूर्ण बनते.

समारोप : समाधानाचा दीप मनात उजळू दे!

नवरात्रातील नऊ गुणांचा विचार करताना आपण एक गोष्ट लक्षात ठेवूया—देवीची आराधना केवळ पूजेतून नव्हे, तर तिच्यातील गुण आपल्या आचरणात उतरवूनही व्यक्त होते.

तुष्टी आपल्याला शिकवते की जीवनाचा आनंद केवळ मिळवण्यात नाही, तर मिळालेल्याचे मोल जाणण्यातही आहे. समाधान आपल्याला थांबवत नाही; ते असमाधानाच्या अनावश्यक धावपळीपासून मुक्त करून अधिक सजगपणे जगायला शिकवते.

म्हणून आज तीन छोटे संकल्प करूया—जे मिळाले त्याबद्दल कृतज्ञ राहू, जे हवे आहे त्यासाठी प्रामाणिक प्रयत्न करू आणि आपल्या कृतीतून किमान एका व्यक्तीच्या चेहऱ्यावर हसू फुलवू!

रात्री झोपण्यापूर्वी स्वतःला एक प्रश्न विचारूया—आज मी किती मिळवले, यापेक्षा आज मी किती आनंद अनुभवला आणि किती आनंद वाटला?

या प्रश्नाचे उत्तरच आपल्या तुष्टीची खरी कसोटी ठरेल.

आपल्या मनात समाधानाचा दीप उजळू दे, आपल्या कृतीतून आनंदाचा प्रकाश पसरू दे आणि आपल्या जगण्यामुळे दुसऱ्याचेही जीवन थोडे अधिक सुंदर होऊ दे—हाच तुष्टीचा जागर, हाच मानवतेचा सण!

॥ जय माता दी! ॥

गिरीश कुळकर्णी